शनिबार, २३ जेठ २०८३
शनिबार, २३ जेठ २०८३
आइतबार, ०३ जेठ २०८३ · जीवनशैली
काठमाडौं, जेठ ३ । अस्वस्थकर जीवनशैली र खानपानका कारण पछिल्लो समय नेपाली समाजमा उच्च रक्तचाप र उच्च कोलेस्ट्रोलको समस्या भयावह बन्दै गएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन र स्वास्थ्य मन्त्रालयको तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा मुटु तथा रक्तनली सम्बन्धी रोगका कारण हुने कुल मृत्युमध्ये ठुलो हिस्सा उच्च रक्तचापका कारण हुने गरेको छ। अचम्मको कुरा के छ भने, यसका बिरामीमध्ये झण्डै ९० प्रतिशतले अझै पनि आवश्यक उपचार नपाएको वा नगराएको पाइएको छ।
चिकित्सकहरूका अनुसार उच्च रक्तचापको कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखिने हुनाले यसलाई 'साइलेन्ट किलर' वा थाहा नहुने मृत्युको कारक पनि भनिन्छ।
के हो उच्च रक्तचाप र यसका प्रकार?
मुटुबाट रगत पम्प भएर शरीरका विभिन्न भागमा सञ्चार हुने क्रममा रक्तनलीको लचकतामा पैदा हुने चापलाई रक्तचाप भनिन्छ। यो सामान्यतया दुई प्रकारको हुन्छ:
१. सिस्टोलिक रक्तचाप (SBP): मुटु खुम्चिने क्रममा धमनीमा दिने अधिकतम चाप।
२. डाइस्टोलिक रक्तचाप (DBP): मुटु फुक्ने क्रममा धमनीमा दिने न्यूनतम चाप।
रक्तचापको अवस्थालाई निम्नानुसार वर्गीकरण गरिएको छ:
सामान्य : SBP १२० भन्दा कम र DBP ८० भन्दा कम।
प्रि-हाइपरटेन्सन (Pre-hypertension): SBP १२०-१३९ र DBP ८०-८९। (यो अवस्थामा पुगेका व्यक्तिले जीवनशैली परिवर्तन गरी भविष्यमा हुने उच्च रक्तचापबाट बच्न सक्छन्।)
उच्च रक्तचाप (Hypertension): १८ वर्षमाथिका व्यक्तिमा SBP १४० वा सोभन्दा बढी र DBP ९० वा सोभन्दा बढी भएमा यसलाई उच्च रक्तचाप भनिन्छ। SBP १६० र DBP १०० भन्दा माथि पुगेमा यसलाई 'स्टेज २' को गम्भीर अवस्था मानिन्छ।
कतिपय मानिसहरू चिकित्सक वा अस्पताल पुग्दा डर वा तनावका कारण रक्तचाप बढ्ने तर घरमा नाप्दा सामान्य हुने गर्छ। यसलाई 'ह्वाइट कोट हाइपरटेन्सन' (False Hypertension) भनिन्छ। त्यसैले उच्च रक्तचापको निर्णय गर्नुअघि कम्तिमा दुई पटक फरक भेटमा जाँच गर्नु आवश्यक हुन्छ।
लक्षणहरू र यसले निम्त्याउने जटिलता
अधिकांश बिरामीमा यसको लक्षण देखिँदैन। तर अचानक रक्तचाप धेरै बढेमा वा गम्भीर बन्दै गएमा निम्न लक्षणहरू देखिन सक्छन्:
- वाकवाकी लाग्नु, बान्ता हुनु, रिङ्गटा लाग्नु।
- टाउकोको पछाडिपट्टि भारी हुनु वा दुख्नु।
- हिँड्दा स्वाँ-स्वाँ हुनु, खुट्टा वा अनुहार सुन्निनु, नाकबाट रगत बग्नु।
उच्च रक्तचापलाई बेवास्ता गरेमा शरीरका मुख्य अङ्गहरूमा गम्भीर क्षति पुग्छ:
मस्तिष्क: मस्तिष्कघात (Stroke) र स्मरणशक्तिमा ह्रास।
मुटु: हृदयघात (Heart Attack) र मुटुले काम गर्न नसक्नु (Heart Failure)।
मृगौला: मृगौला फेल हुनु (Renal Failure)।
आँखा: दृष्टिमा कमी आउनु (Retinopathy)।
उच्च कोलेस्ट्रोल: रक्तनलीको बाधक
रगतमा चिल्लोको मात्रा ५.० mmol/L वा १९० mg/dl वा सोभन्दा बढी हुनुलाई उच्च कोलेस्ट्रोल भनिन्छ। कोलेस्ट्रोल मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्:
१. राम्रो कोलेस्ट्रोल (HDL): यसले शरीरलाई फाइदा पुर्याउँछ।
२. नराम्रो कोलेस्ट्रोल (LDL): यसले रक्तनलीहरूमा जम्मा भई नलीलाई साँघुरो बनाउँछ, जसका कारण हृदयघात र स्ट्रोकको जोखिम बढ्छ।
अत्याधिक शारीरिक तौल, मदिरा तथा धुम्रपान, थाइराइड वा मृगौलाको रोग, र बिलासी जीवनशैलीका कारण रगतमा नराम्रो कोलेस्ट्रोलको मात्रा बढ्ने गर्दछ।
बच्ने उपाय र व्यवस्थापन
उच्च रक्तचाप र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रणका लागि स्वास्थ्य निर्देशिकाले दुईवटा मुख्य उपायहरू सुझाएको छ:
१. जीवनशैलीमा परिवर्तन (सभ्य र स्वस्थ बानी):
- धुम्रपान र मदिरापान पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने।
- तौल नियन्त्रण: मोटोपन भएकाहरूले कम्तिमा १० प्रतिशत तौल घटाउने।
- शारीरिक व्यायाम: प्रतिदिन आधा घण्टाभन्दा बढी शारीरिक व्यायाम वा हिँडडुल गर्ने।
- खानपान: नुनिलो र धेरै चिल्लोयुक्त खानेकुरा कम खाने।
- तनाव व्यवस्थापन: मानसिक तनाव कम गर्ने।
२. नियमित जाँच र औषधि सेवन:
उच्च रक्तचाप पत्ता लागिसकेपछि चिकित्सकको सल्लाह बमोजिम नियमित औषधि (जस्तै: Diuretics, ACE inhibitors, Calcium Channel Blockers आदि) सेवन गर्नुपर्छ।
कहिले कहिले रक्तचाप नाप्ने?
- स्वस्थ मानिसले: हरेक ६–६ महिनामा।
- प्रि-हाइपरटेन्सन भएकाहरूले: हरेक ३–३ महिनामा।
- उच्च रक्तचापका रोगी (नियन्त्रणमा रहेका): हरेक १५–१५ दिनमा।
- उच्च रक्तचाप नियन्त्रणमा नरहेकाहरूले: हरेक ३–७ दिनमा।
आवश्यक जाँचहरू: उच्च रक्तचाप र कोलेस्ट्रोलको शंका लागेमा कम्तिमा कम्प्लिट ब्लड काउन्ट (CBC), खाली पेटमा सुगर र कोलेस्ट्रोल, युरिया, क्रियटिनिन, आँखाको जाँच, ECG, र Chest X-ray जस्ता परीक्षणहरू गराउनु पर्दछ।
"मलाई केही भएको छैन" भनेर बस्नु उच्च रक्तचापको सन्दर्भमा घातक हुन सक्छ। त्यसैले आफ्नो रक्तचाप र कोलेस्ट्रोलको स्तर नियमित जाँच गर्नुपर्दछ ।
गर्मीयाममा छाला कसरी जोगाउने? यस्ता छन् ५ अचुक उपाय
४ घण्टा अगाडि
४ घण्टा अगाडि
